محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( مترجم : اسماعيل ناظم )

322

قانونچه في الطب ( فارسى )

به قوام آوردن به آتش ، پس بايد كه بعد از قوام آوردن از آتش برگيرند و بگذارند تا خوب سرد شود . پس ادويه را به آن بسرشند و در ظرف چينى يا زجاجى يا نقره نگاه دارند و پيش از آنكه شش ماه از ساختن ايارجات كبار نگذرد استعمال نكنند و زياده بر چهار مثقال طبى از ايارجات نخورند . و بدان كه اصل ايارجات شش است : يكى صغير كه ايارج فيقرا است كه از تراكيب ابقراط است ، و پنج كبير است كه ايارج روفس و ايارج اركاغانيس و ايارج لوغاذيا و ايارج جالينوس است . و آنچه بر اين شش افزوده‌اند به‌منزله فرع‌اند مر اين شش ايارج را كه بعضى از آنها فروع ايارج صغير است و بعضى مر ايارجات كبار را . ايارج جالينوس الطف از ايارج لوغاذيا و عملش زياده از آن است و از ايارج ثيادريطوس اكبر تمام‌تر و لطيف‌تر است . نافع است از براى لقوه و فالج و تشنّج و استرخاى مثانه و آمدن بول بىاختيار . و تنقيه بدن از اخلاط مركبه بلغم و صفرا و سودا كند و صداع مركب را نافع باشد . صنعت آن به نسخه جمهور : شحم حنظل ، غاريقون هش سفيد ، پياز عنصل مشوى ، اشق ، سقمونياى مشوى ، خربق سياه ، هيوفاريقون ، فرفيون ( از هريك شانزده درم ) ، بسفايج فستقى ، افتيمون اقليطى ، مقل ازرق ، كماذريوس ، فراسيون ، سليخه سياه ( از هريك هفت درم . در نسخه ديگر ، از هريك نه درم است ) ؛ جندبيدستر ، فطراساليون ( از هريك چهار درم ) ؛ ادويه خشك را كوفته ، بيخته ، و صموغ را به مثلث خيسانيده ، مجموع را به عسل مصفّى بسرشند و بعد از شش ماه در وقت حاجت استعمال نمايند شربتى دو مثقال با آب مطبوخ ، افتيمون مذكور ، و نيم درم نمك هندى . قوت اين ايارج تا چهار سال باقى مىماند ، پس ضعيف مىگردد . و اين نسخه بيست و چهار جزء است و مزاجش گرم و خشك است در اواسط درجه سوم . و بعضى چهار درم زعفران بر اين اجزاء افزوده‌اند و در بعضى نسخ فراسيون داخل نيست . ( قرابادين عقيلى ) ايارج فيقرا بدان كه فيقرا به لغت يونانى به معنى " مرّ " است . پس معنى ايارج فيقرا دواى مسهل اصلاح كرده شده تلخ است و چون عمود و اصل در اين ايارج " صبر " است و آن تلخ است آن را ايارج فيقرا ناميده‌اند . و بعضى گفته فيقرا به معنى صبر است ، يعنى ايارج صبر . و اين ايارج اصل ايارجات صغار است و از استنباط استاد ابقراط . و نافع است از براى امراض سر خصوص امراضى كه از ابخره باشد ، و تنقيه معده مىكند و اعضاى غذا را پاك مىسازد و فضول از سر فرو مىآورد و استيصال بلغم مىكند . و اسهال آن اندك است و دير مىباشد كه روز دويم اسهال كند و مراد از اعالى و اعماق بدن جذب مىكند و خداوند لقوه و گرانى گوش و زبان و استرخاى